LIFTEN

Liften komen in een groot aantal uitvoeringsvormen voor. Afhankelijk van het doel, de bouwkundige mogelijkheden en de aard van het gebruik wordt in nauwe samenwerking met de liftleverancier een lift in een bouwproject gekozen en verwerkt. In deze themapagina worden naast de hydraulische lift, tractielift, brandweerlift, schaarlift, platformlift en de autolift ook basisprincipes over de liftschacht, liftput, liftsnelheid, liftdeuren, machinekamers en de veiligheidinstallaties toegelicht.

Hydrauliek
Als een lift een hoge belasting, zoals goederen, moet verplaatsen wordt vaak een hydraulische lift toegepast. De hydraulische lift heeft over het algemeen, naast het grote hefvermogen, een kleine hefhoogte en een lage snelheid. Dat komt omdat een hydraulische lift werkt met een plunjer in een cilinder. De plunjer beweegt in de cilinder onder invloed van vloeistofdruk. Voor de opwaartse beweging wordt onder de plunjer olie geperst door middel van een elektrisch gedreven pomp, de olie daarvoor komt uit een oliereservoir. Om de plunjer te laten dalen, vloeit de olie terug in het reservoir. De vloeistofpomp draagt hierbij het gewicht van de kooi. Het extra vermogen dat hierbij van de motor gevraagd wordt licht bij een vergelijkbare capaciteit van een tractielift met gemak vier keer zo hoog.

Snelheid
De begrensde lage snelheid is het gevolg van de vloeistof. Bij te hoge snelheid gaat de vloeistof ruisen in de toch al nauw bemeten leidingen en ventielen, waardoor geluidsoverlast ontstaat. Daarbij, als de vloeistof te snel samengeperst wordt, warmt het door wrijving te snel op. Als de toegestane maximum temperatuur wordt overschreden moet of het reservoir groter worden of moet er extra oliekoelers geplaatst worden. Beide verhogen de investeringskosten aanzienlijk.
Voorheen werd er een enkelvoudige plunjers in een enkelvoudige cilinder toegepast waarbij de inbouwdiepte een belangrijk ontwerppunt was. Tegenwoordig worden er ook telescopische plunjers in een enkelvoudige cilinder toegepast, waardoor er minder inbouwdiepte mogelijk is en er tegelijkertijd een grotere hoogte bereikt kan worden.

Rugzaklift
De plunjer kan onder de liftkooi worden geplaatst, maar het kan er ook achter gezet worden. Dit laatste type indirect hydraulische lift wordt met een extra hefkabel uitgevoerd waarmee de hefhoogte vergroot kan worden.  De indirect hydraulische lift staat ook wel bekend als de rugzaklift.

Tractie
Met tractieliften kunnen zeer grote hoogten en snelheden bereikt worden. Bij de tractieliften hangt de liftkooi aan kabels of riemen en wordt door middel van deze kabels of riemen omhooggetrokken of gevierd. De liftmachine bestaat uit elektronische draaimotoren en tractieschijven. De kabels of riemen lopen over deze schijf, elk in een groef. Vandaar dat een willekeurig aantal parallel lopende kabels gebruikt kunnen worden. Als het gewicht van de liftkooi inclusief belasting altijd gelijk zou blijven, met daar tegenover het contragewicht, zouden de draaimotoren alleen met de wrijving te maken hebben. Maar aangezien de kooibelasting veranderlijk is, hebben de draaimotoren extra vermogen nodig om het gewichtverschil tussen kooi en contragewicht te overbruggen. 

Klassiek versus conventioneel
De ‘klassieke’ tractielift is de variant met een aparte machinekamer. Die komt vooral bij hoge gebouwen voor. Panoramaliften zijn ook vaak tractieliften die met machinekamer worden opgelost, om de techniek zoveel mogelijk weg te werken als de liftkooi van glas is ontworpen. Als een tractielift indirect wordt aangedreven wordt ook hier gesproken van een rugzaklift.
De machinekamerloze tractielift, oftewel de ‘conventionele’ tractielift, wordt standaard toegepast in woongebouwen. Alle voorzieningen passen binnen de afmetingen van de liftschacht. Dat betekent wel dat er boven de lift altijd met een uitloop rekening gehouden worden, waarbij personen bovenop de kooi moeten kunnen staan om onderhoud te plegen aan de liftmachine.  Deze uitloop past niet binnen de standaard verdiepingshoogte.

Magneten
‘Klassiek’ en ‘conventioneel’ kunnen trouwens met een knipoog benaderd worden, aangezien de technische ontwikkelingen van kabels naar riemen, van machines met conventionele overbrenging naar magnetische overbrenging, van conventionele inspectie naar permanente controle een enorme vlucht nemen.

Toepassing
De brandweerlift is de lift die voor de brandweer toegankelijk is. Tijdens het ontwerp van het gebouw wordt de brandweer betrokken om de lift bij de aanvalsroute bij brand te verwerken. Als een verblijfsgebied zich 20 meter boven peil bevindt moet er een brandweerlift in het gebouw worden opgenomen. Het aantal brandweerliften is afhankelijk van de grootte van het verblijfsgebied en de brandcompartimenten waarin de verblijfsgebieden en de brandweerliften vallen. Onder 20 meter wordt ook geëist dat een brandweerlift wordt toegepast, als er zich in het verblijfsgebied minder zelfredzame mensen bevinden, of als het woonoppervlak groter is dan 500 m².

Afmetingen
De afmeting van de brandweerlift zelf is ook aan voorschriften gebonden. De kooiafmetingen moeten minimaal 1,05 x 1,35 meter zijn, met een minimaal hefvermogen van 630 kg. Als de brandweerlift altijd toegankelijk is en voor evacuatie wordt gebruikt, moet het hefvermogen minimaal 1000 kg zijn, met minimale kooiafmetingen van 1,05 x 2,05 meter.

Voorzieningen
Daarnaast moet de brandweerlift altijd blijven functioneren, ook bij brand en tijdens het blussen. Aparte (nood)stroomvoorzieningen moeten de functie garanderen. Voor als brandweerlieden tijdens het gebruik van de brandweerlift toch opgesloten raken, moet er evacuatie mogelijk zijn door middel van ladders en luiken. De snelheid van de lift is ook van belang, het hoogste niveau van het gebouw moet met deze lift binnen 1 minuut bereikt zijn.

In de liftschacht zelf worden nabij de schachtdeuren bevestigingspunten als bouwkundige voorzieningen voor bevrijdingsmiddelen aangebracht.

Meer gedetailleerde informatie omtrent de eisen aan brandweerliften wordt gegeven in artikel 2.184 van het Bouwbesluit en NEN-EN 81-72.

Schaarliften
Het principe van schaarliften berust op de gekoppelde helften van een schaar, met het rotatiepunt in het midden. Als aan de voet deze helften naar elkaar toe worden gebracht, stijgt het bovenste punt. Die voet kan elektrisch in een geleider worden aangestuurd, maar ook hydraulisch worden aangedreven. Om grotere hoogten te bereiken worden meerdere scharen aan elkaar gekoppeld. Om de scharen tussen de eerste en de laatste in beweging te krijgen, worden daar hydraulische kokers in geplaatst.

Schaarliften komen voor als hoogwerkers, platformliften, goederenheffers.

Platformliften
De constructie van platformliften is vaak die van een schaarlift, of een mastlift met een groot platform. Een platformlift onderscheid zich in bediening en snelheid van normale liften. De bediening wordt vaak uitgevoerd met de zogenaamde vasthoudbesturing, waarbij een knop of sleutel constant vastgehouden moet worden om de lift te laten bewegen, dit in tegenstelling tot de overnamebesturing. Sinds de nieuwe Machinerichtlijn 2006/42/EC van kracht is, worden er nadere eisen zijn gesteld aan platformliften met overnamebesturing. In deze Machinerichtlijn 2006/42/EC wordt vereist dat, wanneer men het platform met overnamebesturing bediend, het platform uitgevoerd moet worden als een rondom gesloten cabine met cabinedeur. Het tweede grote verschil is de snelheid, een platformlift gaat langzamer dan een lift.

Platformliften komen voor als goederenheffers, autoliften, mindervalideliften, woonhuisliften en bouwliften. Goederenheffers zijn niet geschikt voor het verplaatsen van personen.

Autoliften
Rondom de autolift  kan de afscherming met hekwerken worden uitgevoerd, afgestemd op het interieur. De bediening wordt op elk stopniveau geplaatst en werkt als vasthoudbesturing. Als de lift in een bouwkundige schacht wordt geplaatst in combinatie met liftdeuren die voorzien zijn van vergrendeling, is het mogelijk overnamebesturing toe te passen. 

Voor vasthoudbediening zijn de bouwkundige voorzieningen beperkt tot het maken van een sparing in de vloer. Voor overnamebediening moet de schacht van een bouwkundige put en kophoogte worden voorzien.

Een autolift kan als schaarlift of mastlift uitgevoerd worden en vindt zijn toepassing in autoshowrooms, parkeergarages, kantoorpanden en appartementen. Autoliften zijn niet geschikt voor het verplaatsen van personen.

Parkeerliften
Om efficiënter gebruik te maken van de ruimte, kunnen parkeerliften in parkeergarages worden toegepast, zodat ook de hoogte van de ruimte wordt gebruikt voor het parkeren van auto’s. Er zijn mogelijkheden om per parkeerplek een parkeerlift te hebben, waarbij de lift dus alleen naar boven of beneden beweegt.

Om een complete rij in zijn geheel van een parkeerlift te voorzien, beschikken systemen ook over horizontaal verschuifbare parkeerplekken. Nadat de auto in de parkeerlift gereden is, stapt de bestuurder uit, loopt de parkeerlift uit en zet met een sleutel het systeem in werking. Bij het terughalen van de auto wordt de sleutel gebruikt om de parkeerlift te activeren en wordt de auto op dezelfde plek weer afgeleverd.

Parkeerliften of parkeersystemen worden toegepast in parkeergarages, binnenstedelijke parkeergarages en hotels. De sleutels worden door de beheerder geregeld.

Liftschachten
In de liftschachten mag niets dat niet met de liftinstallatie te maken heeft, aanwezig zijn. De schacht moet zuiver verticaal gebouwd worden en zo stevig zijn dat de geleiders van de liftkooi onwrikbaar bevestigd kunnen worden.

Liftputten
De liftputten worden gedimensioneerd op de kooidiepte. Ook worden er buffers in aangebracht, als onderdeel van veiligheidsvoorzieningen. De liftput moet zo diep zijn dat als de liftkooi onverhoopt naar beneden komt en op de buffers komt te rusten, een monteur zich daartegen kan bergen. De benodigde diepte is afhankelijk van de remweg van de liftkooi bij volledige belasting vanaf de hoogste stopplaats met de maximale snelheid.

Liftsnelheden
De snelheid van de lift wordt in overeenstemming met het doel van de lift gekozen. Voor een hoge snelheid wordt de hefhoogte gedeeld door 20 seconden, voor een normale snelheid door 30 seconden en voor een langzame snelheid gedeeld door 40 seconden. De normale personenlift in Nederland heeft gewoonlijk een snelheid van 1 tot 1,6 meter per seconde. Bij een snelle lift moet gedacht worden aan 4 tot 10 meter per seconde. In Japan en Taiwan zijn recentelijk liften verwerkt met een zeer hoge snelheid tot 18 meter per seconde (65 kilometer per uur).

Bij extreem hoge gebouwen worden liftgroepen vaak opgesplitst. Dit dient dan meerdere doelen, ten eerste om de mensenstroom zo snel mogelijk te verdelen over het gebouw, ten tweede om de overlast bij calamiteiten minder gevoelig te maken (bij een hoog aantal gebruikers is dat zeer wenselijk). Het is mogelijk dat een heel snelle lift alleen op de 10e, 20e, 30e, 40e verdieping stopt en dat je daar over moet stappen op een lift met conventionele snelheid die je bijvoorbeeld naar de 38e verdieping brengt.

Liftdeuren
De kooideuren en de schachtdeuren openen automatisch en gelijktijdig als de liftkooi de stopplaats heeft bereikt. De lift vertrekt niet naar de volgende stopplaats als de deuren niet dicht zijn, ze zijn gekoppeld aan een veiligheidsysteem. Het automatisch sluiten van de deuren, dat wordt ingesteld om een efficiënter liftgebruik na te streven, is ook beveiligd mocht er onverhoopt iemand op het laatste moment de lift in springen, gevolgd door een aangelijnde hond.

Machinekamer
Voor de aanwezige schakelapparatuur en regelapparatuur is het belangrijk dat de machinekamer vrij van condensvorming is.  In de winter moet de machinekamer vorstvrij gehouden worden om alle smeermiddelen niet te koud en te stijf laten worden. De warmte die door de motor wordt geproduceerd moet via ventilatieopeningen afgevoerd worden.

Openingen vanuit de machinekamer naar de liftschacht dienen met de vastgestelde toleranties niet groter te zijn dan het doel dat ze dienen.

Veiligheidinstallatie
Een vanginstallatie verhinderd dat de kooi naar beneden stort bij breuk van de kabels of riemen of het niet werken van de rem. De snelheid van de lift bepaald de soort vanginstallatie die toegepast wordt. De vanginstallatie en de snelheidsbegrenzer worden elektrisch gecontroleerd door middel van een contact in de veiligheidslijn. De veiligheidslijn is een seriële schakeling in de elektrische installatie van de lift die er voor zorgt dat de lift niet kan vertrekken of tot stilstand wordt gebracht als één van de contacten in de veiligheidslijn verbroken is.

De vanginstallatie wordt meestal bedient door een snelheidsbegrenzerkabel die vastzit aan de kooi en in de machineruimte over een snelheidsbegrenzerschijf loopt. Als de snelheid van de kooi toeneemt wordt door een pal de snelheidsbegrenzerschijf tot stilstand gebracht, waarna de snelheidsbegrenzerkabel tot stilstand komt. De snelheidsbegrenzerkabel bedient op de kooi een hefboommechanisme waardoor de vanginstallatie de kooi vast zal klemmen op de leiders. Bij indirect aangedreven hydraulische liften en tractieliften liften wordt meestal de vanginstallatie geactiveerd doordat de hijskabels slap worden.

De kooi moet ook tegen omhoog vallen wordt beveiligd. Dit kan bijvoorbeeld door een vanginstallatie die ook in opwaartse richting werkt of een vang op het tegengewicht.

Hydraulische liften
Wanneer de druk in het leidingsysteem van de hydraulische liften wegvalt, door een lek of leidingbreuk, zou de kooi naar beneden kunnen vallen. Een veiligheidsventiel dat op de cilinder zit sluit zich in dat geval direct, waardoor de vloeistof in de cilinder blijft. Doordat het vloeistofniveau in de cilinder zich dan niet meer aan kan passen komt de kooi meteen tot stilstand. Wordt er in plaats van een veiligheidsventiel een smoorventiel toegepast, dan zakt de kooi heel langzaam onderin de schacht tot het op de buffers stuit. Bij een rugzaklift, een indirect hydraulische lift met extra hefkabel, wordt ook de kabel voorzien van een vanginstallatie.

Tractieliften
Als veiligheid wordt doorgaans het contragewicht zo gekozen dat het anderhalf keer zo groot is als de totaal maximale kooibelasting.

A
Aanvalsroute: route waarlangs de brandweer het pand betreedt.

 
B
Brandcompartiment: bouwfysische veiligheidsbepaling voor een aaneengesloten ruimte waarin brand kan plaatsvinden. 

 
C
Contragewicht: tegengewicht. Bij liften is dit meestal anderhalf keer zo groot als de maximale kooibelasting.

 
H
Hydraulisch: hefsysteem werkt door een toenemende of afnemende vloeistofdruk in het hefmechanisme.

 
K
Kophoogte: ruimte bovenin de liftschacht bestemd voor reparateur.

 
O
Overnamebesturing: de lift wordt ingeschakeld bij een druk op de schakelaar.

 
P
Panoramalift: tractielift met glazen liftkooi.

 
Plunjer: onderdeel van het hydraulisch liftsysteem dat beweegt in de cilinder onder invloed van vloeistofdruk.

 
R
Rugzaklift: andere naam voor indirect hydraulische lift.

 
S
Schaar: scharnierend hefsysteem.

 
Smoorventiel: veiligheidsinstallatie dat de liftkooi langzaam laat zakken.

 
Stopniveau: verdieping waarop de lift stopt.

 
T
Tractie: hefsysteem waarbij kabels of riemen de lift omhoogtrekken of laten vieren.

 
Tractieschijf: overbrenger van de kracht van de aandrijfmotor naar de tractiekabel.

 
V
Vanginstallatie: veiligheidsinstallatie die in werking treedt wanneer de lift ongeremd naar beneden komt.

 
Vasthoudbesturing: de lift werkt alleen wanneer de schakelaar handmatig ingeschakeld wordt gehouden.

 
Verblijfsgebied: ruimte die bestemd is voor woon-, werk of recreatie doeleinden.